Πρέπει επειγόντως να αλλάξουμε τη σχέση μας με τον πλανήτη. Αν αυτό ακούγεται τρομακτικό, τα καλά νέα είναι ότι έχουμε ήδη τις απαντήσεις που πρέπει απλώς να γίνουν πράξεις.

Οι επόμενες σελίδες συνοψίζουν τα στοιχεία που είναι στην καρδιά του προβλήματος. Στόχος είναι η ενημέρωση, η ελπίδα και η ενθάρρυνση για συζήτηση και δράση.

Αυτός ο οδηγός είναι αποτέλεσμα συνεργασίας της επιστημονικής και της πνευματικής κοινότητας, μεταξύ του Stockholm Environment Institute και της Ποντιφικής Συνόδου για τη Διακονία της Ολοκληρωμένης Ανθρώπινης Ανάπτυξης που καθορίζει ουσιαστικά γεγονότα και λύσεις σε θέματα κλειδιά, μαζί με συμβουλές για το πώς οι κοινότητες μπορούν να απαντήσουν.

Είναι εμπνευσμένος από την εγκύκλιο «Laudato si, πάνω στη φροντίδα της κοινής μας οικίας» του Πάπα Φραγκίσκου, όπου οι ρίζες της οικολογικής κρίσης εντοπίζονται στην υπερκατανάλωση και στα σημερινά πρότυπα της οικονομικής προόδου.

Αυτά τα θέματα είναι προτεραιότητα για τον Πάπα Φραγκίσκο. Η Καθολική Εκκλησία και
όλοι οι πιστοί, καλούμαστε να ανταποκριθούμε έμπρακτα για τη διαφύλαξη και την αναγέννηση του κοινού μας σπιτιού.

Το κλίμα μας

Η μείωση εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου, μπορούν να περιορίσει την αύξηση της θερμοκρασίας και να αποτραπούν τα επικίνδυνα αποτελέσματά της. Το 2015, σχεδόν 200 χώρες υπέγραψαν τη συμφωνία στο Παρίσι για τον περιορισμό της ανόδου της θερμοκρασίας στον 1,5ο C, αλλά δεν έχουμε ενεργήσει αρκετά. Η επόμενη δεκαετία θα είναι κρίσιμη.

Χρειάζεται μια πλήρη αλλαγή στις οικονομίες και τις κοινωνίες μας. Χρειάζεται:

• Να σταματήσει η αποψίλωση των δασών
• Να αλλάξει ο τρόπος κατανάλωσης τροφίμωνκαι οι τρόποι καλλιέργειας της γη
• Να παραχθούν ανανεώσιμες πηγέςενέργειας, χωρίς ορυκτά καύσιμα

Ο πλανήτης μας

Η βιομηχανοποίηση, η μαζική κατανάλωση και οι αλλάγές στη γεωργία έχουν φέρει τον κόσμο σε οριακό σημείο. Έχουμε προκαλέσει μαζική εξαφάνιση ειδών, από τα θηλαστικά έως τα μικρότερα φυτά και βακτήρια. Πρέπει επειγόντως να αλλάξουμε πορεία, να διαφυλάξουμε τα οικοσυστήματα και να αποκατασταθεί η ζωή σε αυτά που έχουν υποβαθμιστεί. Αποτελούν τη βάση της επιβίωσης και της ευημερίας μας.

Η βιοποικιλότητα είναι το θεμέλιο για την επιβίωση και την πρόοδο του ανθρώπου

Τα υγιή οικοσυστήματα ρυθμίζουν το κλίμα, παρέχουν καθαρό νερό, καθαρίζουν την ατμόσφαιρα, γονιμοποιούν τις καλλιέργειες και παρέχουν ζωτικούς φυσικούς πόρους. Πολλά μέσα διαβίωσης εξαρτώνται άμεσα από την ποιότητα των οικοσυστημάτων. Η φύση είναι μια ανεκτίμητη πηγή έμπνευσης για την τέχνη και τη γνώση, καθώς και για πολιτιστικές και πνευματικές εμπειρίες.

Αλλά όταν υπάρχει υπερκορεσμός στη βιομηχανία, τη γεωργία και την αλιεία καταστρέφεται ο παγκόσμιος ζωτικός πλούτος.

Από το 1970, η πανίδα έχει μειωθεί παγκοσμίως κατά τα δύο τρίτα

Στις λίμνες και τα ποτάμια η ζωή μειώθηκε κατά 84%. Οι μέλισσες και άλλοι επικονιαστές μειώνονται απειλώντας άμεσα την παραγωγή βασικών τροφίμων, φρούτων και λαχανικών. Εάν δεν ληφθούν κατάλληλα μέτρα, με την αποψίλωση των δασών το τροπικό δάσος του Αμαζονίου μπορεί να μετατραπεί σε ένα ξηρό και θαμνώδες τοπίο τα επόμενα 50 χρόνια. Το έδαφος μας απειλείται σοβαρά: χωρίς βιοποικιλότητα στα εδάφη, τα οικοσυστήματα δεν μπορούν να επιβιώσουν. Τα υγιή οικοσυστήματα προστατεύουν επίσης από τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής, όπως η υπερβολική ζέστη και οι καταιγίδες.

Με άμεσες ενέργειες για τη διατήρηση και την αποκατάσταση των οικοσυστημάτων μπορεί να αντιστραφεί η ζημιά στη φύση. Επείγει η προστασία και η αποκατάσταση των οικοτόπων σε στεριά και θάλασσα. Πρέπει να ενισχυθούν τα δικαιώματα γης ντόπιων και αυτόχθονων πληθυσμών γιατί έχουν βαθιά γνώση συνετής χρήσης των φυσικών πόρων.

Πρέπει να αλλάξει ο τρόπος παραγωγής και κατανάλωσης τροφίμων. Οι βιώσιμες γεωργικές πρακτικές μπορούν να ανανεώσουν τη φύση και να βοηθήσουν στην αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής. Η μείωση κατανάλωσης κρέατος, γαλακτοκομικών και σπατάλης τροφίμων θα βοηθήσουν τα οικοσυστήματα. Η αντιμετώπιση της κλιματικής κρίσης θα αποτρέψει περαιτέρω απώλεια της βιοποικιλότητας.

Το νερό μας

Έχουμε ηθική υποχρέωση να διασφαλίσουμε την πρόσβαση στο καθαρό νερό για την κάλυψη των βασικών ανθρώπινων αναγκών. Αυξάνεται ο αριθμός όσων στερούνται τη σωστή διανομή νερού, ιδιαίτερα των φτωχών. Μπορούμε να διασφαλίσουμε την πρόσβαση σε ασφαλές πόσιμο νερό, την υγιεινή για όλους και τη βιώσιμη χρήση του νερού στη γεωργία και τη βιομηχανία, αντιμετωπίζοντάς το ως πολύτιμο πόρο διατηρώντας το και διαχειρίζοντάς το με δίκαιο και βιώσιμο τρόπο.

Η πρόσβαση σε καθαρό νερό είναι μια συνεχής πρόκληση

Όλο και περισσότεροι άνθρωποι δεν έχουν καθαρό νερό για να πιουν, να πλυθούν και να ποτίσουν τις καλλιέργειες. Αυτό συμβαίνει επειδή δεν υπάρχει αρκετό νερό ή επειδή το διαθέσιμο νερό είτε σπαταλάται είτε μολύνεται; Η χρήση του νερού έχει διπλασιαστεί λόγω αύξησης του πληθυσμού, και πολλές περιοχές φτάνουν σε σημείο να μην έχουν αρκετό νερό για τις μελλοντικές ανάγκες.

Η κλιματική αλλαγή προκαλεί ξηρασία σε ορισμένες περιοχές και πλημμύρες σε άλλες.

Μέχρι το 2025, τα 2/3 του πληθυσμού μπορεί να αντιμετωπίσουν την έλλειψη νερού

Περίπου 4 δις άνθρωποι αντιμετωπίζουν σοβαρές ελλείψεις νερού τουλάχιστον ένα μήνα το χρόνο, ειδικά σε φτωχότερες χώρες και αγροτικές περιοχές. Οι αναπτυσσόμενες πόλεις σε όλο τον κόσμο αντιμετωπίζουν σοβαρά προβλήματα και συχνά εκτρέπουν το γλυκό νερό από τις γεωργικές εκτάσεις. Η ρύπανση των νερών από χημικά φυτοφάρμακα και λιπάσματα αποτελεί μεγάλο πρόβλημα, ενώ η άσκοπη χρήση του νερού και η υπερθέρμανση του πλανήτη απειλούν επίσης τις προμήθειες.

Σήμερα 3,6 δις άνθρωποι ζουν με ανεπαρκής κανόνες υγιεινής και 1,7 δις δεν έχουν ακόμη ούτε τις βασικές εγκαταστάσεις υγιεινής. Αυτό προκαλεί θανατηφόρες ασθένειες.

Το νερό πρέπει να αντιμετωπιστεί ως σπάνιος και πολύτιμος πόρος. Να το χρησιμοποιούμε λιγότερο και αποτελεσματικότερα. Η εκπαίδευση εξοικονόμησης νερού είναι ζωτικής σημασίας. Πρέπει να περιορίσουμε τις σπάταλες πρακτικές άρδευσης. Πρέπει να μειώσουμε τη ρύπανση στα ποτάμια, τα υπόγεια ύδατα, τις θάλασσες και να περιορίσουμε την υπερβολική χρήση χημικών λιπασμάτων και φυτοφαρμάκων στη γεωργία.

Μπορούμε να εξοικονομήσουμε πόρους ανακυκλώνοντας όμβρια ύδατα και λύματα. Προστατεύοντας τα δάση μπορούμε να προστατεύσουμε τις λεκάνες απορροής και τα ποτάμια. Η υπερθέρμανση του πλανήτη είναι αιτία έλλειψης νερού. Αυτά τα ζητήματα πρέπει να αντιμετωπιστούν από κοινού.

Ο αέρας μας

Υπάρχουν τεχνολογίες για τη μείωση βιομηχανικών εκπομπών γι’ αυτό πρέπει να αλλάξουν τα συστήματά μεταφορών, ηλεκτρικής ενέργειας και διαχείρισης των αποβλήτων. Στις πόλεις χρειάζονται πεζόδρομοι, ποδηλατόδρομοι, καθώς και η αλλαγή σε ηλεκτρικούς κινητήρες, όλα αυτά μειώνουν την ατμοσφαιρική ρύπανση. Η μετάβαση από ορυκτά καύσιμα σε ηλιακή, αιολική ή υδροηλεκτρική ενέργεια είναι καθοριστική.

Η καύση των απορριμμάτων μπορεί να αποφευχθεί με τη μείωση, τον διαχωρισμό και την ανακύκλωσή τους. Οι άνθρωποι πρέπει να έχουν πρόσβαση σε ανανεώσιμες πηγές ενέργειας για τη θέρμανση και το φωτισμό των σπιτιών.

Η τροφή μας

Ο τρόπος παραγωγής και κατανάλωσης τροφίμων είναι στενά συνδεδεμένος με τον κόσμο γύρω μας και με την κλιματική αλλαγή, τη βιοποικιλότητα, τη χρήση του νερού και τη ρύπανση. Η γεωργία παρέχει όλο και περισσότερο πρώτες ύλες για τη βιομηχανία και τις υποδομές. Καθώς ο παγκόσμιος πληθυσμός αυξάνεται, πρέπει να διασφαλίσουμε την επισιτιστική ασφάλεια για όλους και να προστατεύσουμε τα οικοσυστήματα που αποτελούν το θεμέλιο της γεωργίας.

Η εντατική γεωργία έχει μετατρέψει τον πλανήτη

Η αυξανόμενη ζήτηση για τρόφιμα το δεύτερο μισό του 20ου αιώνα οδήγησε τη γεωργία σε μαζικές αλλαγές. Το νέο μοντέλο βιομηχανικής γεωργίας οδηγήθηκε σε μεγάλο βαθμό από τη μηχανοποίηση, τις νέες ποικιλίες καλλιεργειών και τα χημικά φυτοφάρμακα και λιπάσματα. Αρχικά, αυτές οι μέθοδοι έφεραν αύξηση στα προϊόντα, αλλά από πολλές απόψεις το σύστημα δεν είναι πλέον βιώσιμο.

Η εντατική γεωργία είχε εκτεταμένες και καταστροφικές επιπτώσεις στο περιβάλλον και την κοινωνία. Πολλά τρόφιμα και ποικιλίες καλλιεργειών έχουν χαθεί, και μαζί τους δεσμοί πολιτισμού στους οποίους τα τρόφιμα διαδραματίζουν ζωτικό ρόλο.

Η γεωργία σε κρίση, άνθρωποι και πλανήτης σε κίνδυνο

Η πείνα αυξάνεται σε περισσότερες από 50 χώρες, ενώ το 1/3 όλων των τροφίμων σπαταλάται. Η εντατική γεωργία βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στα ορυκτά καύσιμα, έχει μετατρέψει πλούσια δάση σε γεωργική γη και ευθύνεται για περίπου το 1/3 των εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου.

Οι τεχνικές εντατικής γεωργίας διαβρώνουν και καταστρέφουν το γόνιμο έδαφος και τη βιοποικιλότητα, υπονομεύουν την ικανότητα των μελλοντικών γενεών να καλλιεργούν επαρκή τροφή. Καθώς οι ντόπιοι και οι αυτόχθονες αγρότες εκτοπίζονται, χάνονται γρήγορα οι δεξιότητες και οι γνώσεις που διέθεταν.

Ένα πιο ζεστό κλίμα βλάπτει καλλιέργειες και οικοσυστήματα, επομένως πρέπει να δράσουμε. Η αποφυγή σπατάλης τροφίμων μειώνει
την κατανάλωση πόρων και τροφοδοτεί πιο πολλούς ανθρώπους. Η κατανάλωση λιγότερων γαλακτοκομικών και κρέατος θα μείωνε τον αντίκτυπο στη γη και τις εκπομπές αερίων
του θερμοκηπίου.

Οικολογικές μέθοδοι καλλιέργειας μπορούν να αναζωογονήσουν την ταλαιπωρημένη γη, τα εδάφη και να μειώσουν την εκπομπή άνθρακα. Τα μικρά αγροκτήματα παράγουν το μεγαλύτερο μέρος των τροφίμων παγκοσμίως: οι τοπικοί και οι αυτόχθονες παραγωγοί διαθέτουν μοναδική γνώση που είναι το κλειδί για το μέλλον της γεωργίας.

Η κατανάλωσή μας

Ο αυξανόμενος καταναλωτισμός και τα βιομηχανικά πρότυπα παραγωγής έχουν σοβαρές συνέπειες στον φυσικό κόσμο όσον αφορά την κλιματική αλλαγή, τη ρύπανση και την αλόγιστη χρήση των πόρων. Τα σημερινά επίπεδα κατανάλωσης, ειδικά από τους πλουσιότερους, πρέπει να μειωθούν : θα είναι ζωτικής σημασίας ο επαναπροσδιορισμός των πολιτιστικών αξιών και η μετάβαση προς κυκλικές και καινοτόμες πρακτικές στην οικονομία.

Συνεχίζοντας έτσι, το 2050 θα θέλουμε τρεις πλανήτες για να ζήσουμε

Από το 1970 καταναλώνουμε περισσότερο από όσο μπορεί να αντέξει ο πλανήτης. Το 80% των παγκόσμιων πόρων χρησιμοποιείται μόνο από το 20% του πληθυσμού.

Τα πρότυπα παραγωγής και κατανάλωσης στον βιομηχανοποιημένο κόσμο αφαιρούν από τη Γη τους φυσικούς πόρους της, όπως τα δάση, τα ψάρια, τα ορυκτά και το νερό. Οι σπάταλοι τρόποι παραγωγής και κατανάλωσης αγαθών είναι επίσης εξαιρετικά ρυπογόνοι και βλάπτουν την υγεία των ανθρώπων και των ζωντανών οργανισμών, ενώ συμβάλλουν στην υπερθέρμανση του πλανήτη.

Κάθε χρόνο περίπου 12 εκατομμύρια τόνοι πλαστικού καταλήγουν στους ωκεανούς

Τα πλαστικά απόβλητα είναι μια τρανταχτή απόδειξη της υπερκατανάλωσης. Σήμερα υπάρχουν περισσότερα από 5 τρισεκατομμύρια κομμάτια πλαστικού – από τα μεγαλύτερα κομμάτια μέχρι τα λεγόμενα μικροπλαστικά – που επιπλέουν στις θάλασσές, έχοντας καταστροφικές επιπτώσεις στα θαλάσσια είδη και τη βιοποικιλότητα. Τα μικροπλαστικά σωματίδια καταλήγουν στο φαγητό, στο νερό και μετά στις φλέβες μας.

Τα μισά πλαστικά έχουν παραχθεί τα τελευταία 15 χρόνια και η παραγωγή όλο και αυξάνεται. Σε κάθε στάδιο του κύκλου ζωής του, το πλαστικό μπορεί να βλάψει την υγεία μας.

Πρέπει να αλλάξουμε τον τρόπο κατανάλωσης και απόρριψης, να υιοθετήσουμε οικολογική συνείδηση: επαναχρησιμοποίηση, ανακύκλωση και κοινή χρήση υλικών και προϊόντων.

Οι κυβερνήσεις πρέπει να κάνουν περισσότερα για εταιρείες υπεύθυνες στον αντίκτυπο των λειτουργιών και των αλυσίδων εφοδιασμού τους. Πρέπει να βοηθήσουν τους καταναλωτές για βιώσιμες επιλογές μέσω στοχευμένης φορολογίας και έκκληση για σαφέστερη επισήμανση των αγαθών. Τα νοικοκυριά και οι επιχειρήσεις θα πρέπει να έχουν την ευθύνη για τον τρόπο διάθεσης των απορριμμάτων.

Είναι σημαντικό να βρούμε εναλλακτικές λύσεις για την οικονομική ανάπτυξη βασισμένες
στο ΑΕΠ.

Το κοινό μας μέλλον

Η κοινωνική δικαιοσύνη και τα ανθρώπινα δικαιώματα βρίσκονται στα πιο κρίσιμα περιβαλλοντικά ζητήματα. Εκείνοι που συνεισφέρουν λιγότερο στην περιβαλλοντική ζημιά συχνά υφίστανται τις χειρότερες επιπτώσεις. Ισότητα και δικαιοσύνη βρίσκονται επίσης συχνά στο επίκεντρο των λύσεων. Δεν μπορεί να λυθεί το πρόβλημα της υπερθέρμανσης του πλανήτη χωρίς να αναρωτηθούμε για τους υπεύθυνους. Και τα δικαιώματα των γυναικών επίσης πρέπει να είναι στο επίκεντρο. Οι γυναίκες όταν εκπαιδεύονται και ενδυναμώνονται, τα αποτελέσματα στο περιβάλλον είναι καλύτερα.

Περιβάλλον και κοινωνική δικαιοσύνη πάνε μαζί

Η κατάχρηση των φυσικών πόρων από τις βιομηχανικές χώρες, οδηγεί τις φτωχότερες να πληρώνουν πάρα πολλά για την ανάπτυξη των πλουσιότερων. Η κλιματική αλλαγή είναι ένα ξεκάθαρο παράδειγμα: οι πλουσιότερες χώρες είναι αυτές που ευθύνονται περισσότερο, ενώ οι φτωχοί και οι περιθωριοποιημένοι είναι αυτοί που υφίστανται τις χειρότερες επιπτώσεις.

Η βιοποικιλότητα και η γεωργία συνδέονται επίσης με τη δικαιοσύνη και την ισότητα. Τα δικαιώματα γης των λαών που τη διαχειρίζονται εδώ και καιρό – μικροκαλλιεργητές και αυτόχθονες πληθυσμοί – συχνά αγνοούνται.

Επηρεαζόμαστε όλοι – ειδικά οι περιθωριοποιημένοι

Οι επιπτώσεις στο κλίμα, επηρεάζουν περισσότερο τους φτωχούς. Μέχρι το 2050, περισσότεροι από 140 εκατομμύρια άνθρωποι στη Λατινική Αμερική, την υποσαχάρια Αφρική και τη Νοτιοανατολική Ασία ίσως αναγκαστούν να μεταναστεύσουν.

Όλοι έχουμε δικαίωμα σε καθαρό αέρα και νερό, ωστόσο οι φτωχοί στις ταχέως αναπτυσσόμενες πόλεις πολύ συχνά τα στερούνται και είναι περισσότερο εκτεθειμένοι στη ρύπανση. Οι νέοι θα πρέπει να ζήσουν με τις συνέπειες των επιλογών που γίνονται σήμερα, επομένως θα πρέπει να έχουν μεγαλύτερο ρόλο στη λήψη αποφάσεων.

Με την μείωση εκπομπών αερίων του θερμοκηπίου, την προστασία και αποκατάσταση των οικοσυστήματων, τη δημιουργία υποδομών για την προστασία από τις καταιγίδες και την άνοδο της στάθμης της θάλασσας και την προώθηση ανθεκτικών καλλιεργειών στην ξηρασία, προσαρμοζόμαστε και υποστηρίζουμε την ανθεκτικότητα της κοινότητας στην κλιματική αλλαγή.

Με την μείωση χρήσης ορυκτών καυσίμων, διασφαλίζουμε μια «δίκαιη μετάβαση» που παρέχει ασφάλεια σε όσους κινδυνεύουν από την κλιματική αλλαγή. Η οικολογική δικαιοσύνη είναι απαραίτητη για την οικοδόμηση ενός δίκαιου κόσμου.

Είμαστε στενά συνδεδεμένοι με τον πλανήτη τον οποίο μοιραζόμαστε με άλλες μορφές ζωής, και έτσι έχουμε χρέος να τις φροντίζουμε. Αυτή η αλήθεια πρέπει να αναγνωριστεί για να αντιμετωπίσουμε τις προκλήσεις της κρίσιμης περιόδου που διανύουμε. Το δικαίωμα των παιδιών μας σε ένα υγιές κλίμα, σε καθαρό νερό και αέρα, σε επαρκή τροφή και φυσική ασφάλεια και η απόλαυση της ομορφιάς ενός πλανήτη που σφύζει από ζωή, βρίσκεται σε μεγάλο κίνδυνο.

Δεν μπορούμε να ξεπεράσουμε τη διπλή κρίση της κλιματικής αλλαγής και της απώλειας της βιοποικιλότητας, αλλά ούτε της ρύπανσης, της υποβάθμισης των πόρων, τη φτώχεια και την αδικία, χωρίς να αλλάξουμε τα παρωχημένα πρότυπα συμπεριφοράς, πολιτισμού και οικονομίας. Πρέπει να περάσουμε από τη σχέση εκμετάλλευσης του πλανήτη μας σε μια σχέση που να βασίζεται στη διαχείριση και τη φροντίδα. Ενώ αυτή η μετάβαση έχει ήδη ξεκινήσει, η σοβαρότητα της κατάστασης απαιτεί περισσότερη δράση. Οι άνθρωποι και οι κοινότητες πρέπει να ενωθούν για να διασφαλίσουν ότι, όσοι λαμβάνουν αποφάσεις έχουν την ευθύνη και εξουσία και οφείλουν να κατανοήσουν ότι η δράση σε αυτά τα ζητήματα αποτελεί προτεραιότητα για τους ανθρώπους που υπηρετούν και ότι είναι υπόλογοι.

Αυτή είναι σίγουρα μια στιγμή κρίσης, αλλά και ευκαιρίας: μπορούμε να επανεξετάσουμε τη σχέση μας με τον πλανήτη, ώστε όχι μόνο να επιβιώσουμε, αλλά να ευδοκιμήσουμε και να προοδεύσουμε.

Μια κοινή πρωτοβουλία της Αγίας Έδρας και του Stockholm Environment Institute