ช่วงรุ่งอรุณ ชาวกรุงเทพฯ ตื่นและเตรียมดำเนินกิจกกรรมประจำวัน เด็ก ๆ ออกมาวิ่งไล่ลูกบอลและเตรียมตัวไปโรงเรียน พ่อค้าแม่พ่อค้าเตรียมอาหารเพื่อบริการ พนักงานออฟฟิศต่างเดินทางสัญจรไปยังสถานีรถไฟฟ้าและสำนักงาน ท่ามกลางมหานครที่มีประชากรกว่า 10 ล้านคน เปี่ยมไปด้วยชีวิตชีวา กลับมีบ้างอย่างขาดหายไป นั้นคือพื้นที่สีเขียว ซึ่งเป็นสิ่งหายากในกรุงเทพฯ คนกรุงจำนวนมากต้องเดินทางผ่าจราจรถนนหลายเส้น ก่อนจะพบพื้นที่สีเขียวที่สงบ

ธรรมชาติและระบบนิเวศเคยเป็นพื้นหลังของวิถีชีวิตคนกรุงเทพ — วิถีชีวิตที่เกิดจากการปักหลักถิ่นฐานในพื้นที่ชุ่มน้ำ เช่น การสัญจรและค้าขายในลำคลอง การว่ายน้ำและตกปลา และการทำนาข้าว เป็นต้น แต่หลายทศวรรษของการพัฒนาและขยายตัวของเมืองยุคปัจจุบันอย่างรวดเร็วนั้น ได้แทนที่ภูมิทัศน์ธรรมชาติและระบบนิเวศเหล่านั้นด้วย ถนนคอนกรีต ศูนย์การค้า และตึกสูง การสูญเสียนี้ไม่ใช่เพียงเรื่องความสวยงาม หากยังหมายถึงการหดหายของพื้นที่สาธารณะ การที่ผู้คนมีโอกาสสัมผัสธรรมชาติน้อยลงในชีวิตประจำวัน และทำลายความเป็นอยู่ของผู้คนผ่านทางน้ำและท้องนาในเมือง

ปัจจุบัน กรุงเทพฯ เป็นหนึ่งในศูนย์กลางการค้าขายระดับโลก มีชื่อเสียงด้านการธุจกิจ การค้าขาย และการท่องเที่ยว ในขนาดเดียวกัน เมืองที่รองรับผู้คนทั่วโลก กลับมีพื้นที่สีเขียวเพียง 7.6 ตารางเมตรต่อคน ต่ำกว่ามาตรฐานที่องค์การอนามัยโลก (the World Health Organization: WHO) แนะนำไว้ที่ 9 ตารางเมตรต่อคน ปัญหาการขาดแคลนพื้นที่สีเขียวในกรุงเทพฯ สะท้อนภาพของมหานครหนาแน่นอื่น ๆ อย่างไคโร เชนไน และอิสตันบูล ที่ต่างเผชิญกับความท้าทายสามประการร่วมกัน ได้แก่ การพัฒนาเมืองอย่างหนาแน่น ผลกระทบจากสภาพภูมิอากาศ และความเหลื่อมล้ำในการเข้าถึงสิ่งอำนวยความสะดวกสาธารณะที่เผยให้เห็นถึงความท้าทายในการรักษาพัฒนาพื้นที่สาธารณะสีเขียวท่ามกลางการเติบโตของเมืองที่รวดเร็ว

เพื่อตอบรับกับปัญหานี้ กรุงเทพมหานคร (กทม.) ได้ริเริ่มโครงการ “สวน 15 นาที” ซึ่งเป็นเครือข่ายสวนขนาดเล็กที่สามารถเดินถึงได้ ครอบคลุมทั้ง 50 เขตของเมือง พื้นที่เหล่านี้มีเป้าหมายเพื่อพื้นฟูและนำพื้นที่สาธารณะสีเขียวกลับมา ให้คนกรุงทุกคนสามารถเข้าถึง สวนได้ในระยะ 800 เมตรจากบ้านของตัวเอง อย่างไรก็ตาม คำถามสำคัญที่กำลังนำทางงานวิจัยของเราคือ สวนเหล่านี้จะสามารถช่วยเสริมสร้างสุขภาวะที่ดีมากเพียงใด เพราะ สวน ไม่ควรแค่เพิ่มพื้นที่สีเขียว แต่ ยกระดับความเป็นอยู่ที่ดีไปเช่นกัน

ทิศตะวันออกเฉียงใต้ของกรุงเทพฯ พื้นที่ที่มีการขนส่งและการค้าปลีกที่หนาแน่นรวมถึงวิถีชีวิตคนเมืองยุคใหม่

ทางตอนใต้ ถึง ตะวันออกเฉียงใต้ของกรุงเทพฯ เขตคลองเตย พระโขนง และบางนาเป็นพื้นที่สำคัญทางการขนส่ง ค้าขาย และ ธุรกิจค้าปลีกหนาแน่น อีกทั้งเป็นที่อยู่อาศัยของทั้งชุมชนรายได้น้อยที่อยู่มายาวนาน ครัวเรือนชนชั้นกลางที่กำลังเติบโต รวมถึงชาวต่างชาติที่ย้ายเข้ามาอาศัยมากขึ้นเรื่อย ๆ

เราร่วมมือกับพันธมิตร ศูนย์ออกแบบและพัฒนาเมือง (UDDC) เพื่อคัดเลือก สวน 15 นาที ในการใช้เป็นกรณีศึกษาในเขตเหล่านี้ ซึ่ง แต่ละสวนมีเอกลักษณ์เฉพาะ ไม่ว่าจะเป็นพื้นที่ชุ่มน้ำ อยู่ข้างคอมมูนิตี้มอลล์ อยู่ใต้ทางด่วน หรือ ติดกับท่าเรือริมแม่น้ำ ทั้งหมดตั้งอยู่ภายในรัศมี 800 เมตรจากบ้านเรือนโดยรอบ

สวนเหล่านี้ไม่ใช่สวนสาธารณะขนาดใหญ่แต่อย่างใด แต่เป็นพื้นที่สาธารณะขนาดกะทัดรัดที่สอดแทรกอยู่ในชุมชนที่ต้องการใช้บริการ

การเก็บข้อมูลในพื้นที่

เพื่อประเมินรูปแบบการใช้สวนของผู้ใช้บริการ เราได้ใช้วิธี SOPARC (System for Observing Play and Recreation in Communities) ในการสำรวจประเมิน ซึ่ง นักวิจัยของเราลงพื้นที่ใน 5 ช่วงเวลา ตั้งแต่เช้าตรู่จนถึงช่วงเย็น โดยอาศัยการสังเกตการใช้งาน และ  บันทึกกลุ่มอายุและเพศของผู้ใช้งาน พร้อมทั้งจำแนกระดับกิจกรรมออกเป็น 3 ระดับ ได้แก่ กิจกรรมเบา (นั่ง ยืน พูดคุย) การเดิน (เดินเล่น ออกกำลังกายเบา) และ กิจกรรมหนัก (วิ่ง ยืดเหยียด เล่นกีฬา)

นอกจากนี้ เรายังติดตามการใช้สิ่งอำนวยความสะดวกภายในสวน เช่น ม้านั่ง เครื่องออกกำลังกาย ลู่วิ่ง และจุดชมวิว พร้อมทั้งบันทึกกิจกรรมอื่น ๆ เช่น การสูบบุหรี่หรือการดื่มแอลกอฮอล์ ในเวลาเดียวกัน เรายังเก็บข้อมูลอุณหภูมิอากาศ คุณภาพอากาศ และระดับเสียงรบกวนด้วย (รูปที่ 1)

การใช้ สวน 15 นาที ในรูปแบบต่าง ๆ  

จากการสังเกต พบประเด็นที่เป็นสารสำคัญ 3 ประการ

1. กิจกรรมที่เกิดขึ้นใน สวน 15 นาที ส่วนมากเป็น ‘กิจกรรมเบา’ ผู้ใช้บริการส่วนใหญ่ใช้ สวน 15 นาที เพื่อการนั่งพักผ่อน ดื่มเครื่องดื่ม รับประทานของว่างในช่วงพักกลางวัน หรือเป็นพื้นที่ผู้คน เช่น นักเรียนนักศึกษาได้พบปะพูดคุยก่อนและหลังเลิกเรียน
2. การออกกำลังกายมีอย่างจำกัด กิจกรรมประเภทเดินหรือออกกำลังกายหนักพบไม่มากในสวน 15 นาที เนื่องจากสวน 15 นาทีหลายแห่งมีพื้นที่จำกัด และ ไม่ได้ถูกออกแบบมาเพื่อการออกกำลังกาย อย่างไรก็ตาม ในกรณีที่มีเครื่องออกกำลังกายหรือลู่วิ่ง ก็พบว่ามีการใช้งานเป็นครั้งคราว แสดงให้เห็นถึงศักยภาพของสวนหากมีการบูรณาการสิ่งอำนวยความสะดวกด้านการออกกำลังกายอย่างเหมาะสม
3. การใช้งานสูงสุดในช่วงอากาศเย็น สวน 15 นาที มีผู้มาใช้มากในช่วงเช้าตรู่และช่วงเย็น โดยเฉพาะในวันที่อากาศไม่ร้อน เด็กเล็กมาพร้อมผู้ปกครองและปู่ย่าตายาย วัยรุ่นรวมกลุ่มกันก่อนและหลังโรงเรียน ขณะที่ผู้ใหญ่นั่งพักผ่อนบนม้านั่ง ใช้โทรศัพท์ หรือพูดคุยกัน (รูปที่ 2 และ 3)

สวนริมท่าเรือ เด็กและผู้ใหญ่ตกปลาริมน้ำ ส่วนผู้สูงอายุมักรวมกลุ่มพบปะและดื่มสังสรรค์ในช่วงเย็น

คนในพื้นที่ยังเล่าถึงการใช้สวนในช่วงเวลานอกเหนือจากเวลาที่ทีมวิจัยได้เข้าไปสังเกตอย่างเป็นทางการ เช่น วัยรุ่นใช้สวนช่วงดึก คนวัยทำงานแวะพักทานของอาหารรองท้องก่อนเข้างาน หรือผู้คนทั่วไปนั่งรอให้ตลาดสดใกล้ ๆ เปิด เรื่องเล่าเหล่านี้สะท้อนให้เห็นถึงรูปแบบการใช้งานที่กว้างและหลากหลายกว่าที่การสังเกตภาคสนามเพียงอย่างเดียวจะสามารถบันทึกได้

การเชื่องโยงข้อมูลวิจัยกับแนวปฏิบัติในอนาคต

แม้ว่าข้อมูลการสำรวจสวน 15 นาทีจะให้ข้อมูลที่เป็นประโยชน์เกี่ยวกับสิ่งที่สวนให้กับชุมชน แต่เรื่องราวดังกล่าวเป็นเพียงส่วนหนึ่งเท่านั้น ทีมวิจัยจะสำรวจมุมมองของชุมชน อุปสรรคต่อการใช้สวน และศักยภาพของสวนต่อการส่งเสริมสุขภาวะ ผ่านการประชุมกับคนในพื้นที่ และ แบบสอบถามในอนาคต โดยเก็บข้อมูลจากทั้งผู้ที่ใช้สวนและผู้ที่ไม่ใช้สวน ข้อมูลเชิงลึกเหล่านี้จะช่วยให้เราประเมินได้แม่นยำมากขึ้นว่า สวน 15 นาที นั้นสามารถยกระดับคุณภาพชีวิตของคนในชุมชนได้มากเพียงใด

การรักษาพัฒนาพื้นที่สีเขียวที่ยังหลงเหลืออยู่ และการใช้ที่ดินเพื่อประโยชน์สาธารณะ ถือเป็นกุญแจสำคัญของการพัฒนาเมืองอย่างยั่งยืน (รูปที่ 4) ความริเริ่มของกรุงเทพมหานครจึงเป็นโครงการที่สำคัญในการพัฒนาเมือง หากโครงการ สวน 15 นาที นั้น แสดงให้เห็นถึงผลลัพธ์เชิงบวกต่อสุขภาวะที่ดี  โครงการนี้สามารถเป็นอีกหนึ่งต้นแบบสำหรับนักผังเมืองทั่วโลกที่จะศึกษาได้ เนื่องจากโครงการชี้ให้เห็นว่าการพัฒนาเมืองและรักษาธรรมชาติและพื้นที่สาธารณะสามารถเติบโตไปควบคู่กันได้