Editor’s choice
Editor’s choice
นักวิจัยได้ศึกษาการใช้สวน 15 นาที โดยเก็บข้อมูลว่าใครใช้สวนบ้าง ใช้เมื่อไหร่และสวนในรูปแบบดังกล่าวสามารถเป็นที่ทำกิจกรรมอะไรได้บ้าง เพื่อประเมินว่า สวน 15 นาที มีประสิทธิผลเพียงใด
ช่วงรุ่งอรุณ ชาวกรุงเทพฯ ตื่นและเตรียมดำเนินกิจกกรรมประจำวัน เด็ก ๆ ออกมาวิ่งไล่ลูกบอลและเตรียมตัวไปโรงเรียน พ่อค้าแม่พ่อค้าเตรียมอาหารเพื่อบริการ พนักงานออฟฟิศต่างเดินทางสัญจรไปยังสถานีรถไฟฟ้าและสำนักงาน ท่ามกลางมหานครที่มีประชากรกว่า 10 ล้านคน เปี่ยมไปด้วยชีวิตชีวา กลับมีบ้างอย่างขาดหายไป นั้นคือพื้นที่สีเขียว ซึ่งเป็นสิ่งหายากในกรุงเทพฯ คนกรุงจำนวนมากต้องเดินทางผ่าจราจรถนนหลายเส้น ก่อนจะพบพื้นที่สีเขียวที่สงบ
ธรรมชาติและระบบนิเวศเคยเป็นพื้นหลังของวิถีชีวิตคนกรุงเทพ — วิถีชีวิตที่เกิดจากการปักหลักถิ่นฐานในพื้นที่ชุ่มน้ำ เช่น การสัญจรและค้าขายในลำคลอง การว่ายน้ำและตกปลา และการทำนาข้าว เป็นต้น แต่หลายทศวรรษของการพัฒนาและขยายตัวของเมืองยุคปัจจุบันอย่างรวดเร็วนั้น ได้แทนที่ภูมิทัศน์ธรรมชาติและระบบนิเวศเหล่านั้นด้วย ถนนคอนกรีต ศูนย์การค้า และตึกสูง การสูญเสียนี้ไม่ใช่เพียงเรื่องความสวยงาม หากยังหมายถึงการหดหายของพื้นที่สาธารณะ การที่ผู้คนมีโอกาสสัมผัสธรรมชาติน้อยลงในชีวิตประจำวัน และทำลายความเป็นอยู่ของผู้คนผ่านทางน้ำและท้องนาในเมือง
Bangkok, Thailand, circa 1965. Vendors paddle small boats at a floating market along a khlong (canal), with wooden houses lining both banks. Photo: Harvey Meston/Archive Photos/Getty Images.
ปัจจุบัน กรุงเทพฯ เป็นหนึ่งในศูนย์กลางการค้าขายระดับโลก มีชื่อเสียงด้านการธุจกิจ การค้าขาย และการท่องเที่ยว ในขนาดเดียวกัน เมืองที่รองรับผู้คนทั่วโลก กลับมีพื้นที่สีเขียวเพียง 7.6 ตารางเมตรต่อคน ต่ำกว่ามาตรฐานที่องค์การอนามัยโลก (the World Health Organization: WHO) แนะนำไว้ที่ 9 ตารางเมตรต่อคน ปัญหาการขาดแคลนพื้นที่สีเขียวในกรุงเทพฯ สะท้อนภาพของมหานครหนาแน่นอื่น ๆ อย่างไคโร เชนไน และอิสตันบูล ที่ต่างเผชิญกับความท้าทายสามประการร่วมกัน ได้แก่ การพัฒนาเมืองอย่างหนาแน่น ผลกระทบจากสภาพภูมิอากาศ และความเหลื่อมล้ำในการเข้าถึงสิ่งอำนวยความสะดวกสาธารณะที่เผยให้เห็นถึงความท้าทายในการรักษาพัฒนาพื้นที่สาธารณะสีเขียวท่ามกลางการเติบโตของเมืองที่รวดเร็ว
เพื่อตอบรับกับปัญหานี้ กรุงเทพมหานคร (กทม.) ได้ริเริ่มโครงการ “สวน 15 นาที” ซึ่งเป็นเครือข่ายสวนขนาดเล็กที่สามารถเดินถึงได้ ครอบคลุมทั้ง 50 เขตของเมือง พื้นที่เหล่านี้มีเป้าหมายเพื่อพื้นฟูและนำพื้นที่สาธารณะสีเขียวกลับมา ให้คนกรุงทุกคนสามารถเข้าถึง สวนได้ในระยะ 800 เมตรจากบ้านของตัวเอง อย่างไรก็ตาม คำถามสำคัญที่กำลังนำทางงานวิจัยของเราคือ สวนเหล่านี้จะสามารถช่วยเสริมสร้างสุขภาวะที่ดีมากเพียงใด เพราะ สวน ไม่ควรแค่เพิ่มพื้นที่สีเขียว แต่ ยกระดับความเป็นอยู่ที่ดีไปเช่นกัน
ทางตอนใต้ ถึง ตะวันออกเฉียงใต้ของกรุงเทพฯ เขตคลองเตย พระโขนง และบางนาเป็นพื้นที่สำคัญทางการขนส่ง ค้าขาย และ ธุรกิจค้าปลีกหนาแน่น อีกทั้งเป็นที่อยู่อาศัยของทั้งชุมชนรายได้น้อยที่อยู่มายาวนาน ครัวเรือนชนชั้นกลางที่กำลังเติบโต รวมถึงชาวต่างชาติที่ย้ายเข้ามาอาศัยมากขึ้นเรื่อย ๆ
Map showing the three Bangkok districts where pocket parks were studied: Khlong Toei, Phra Khanong and Bang Na. Map: SEI.
เราร่วมมือกับพันธมิตร ศูนย์ออกแบบและพัฒนาเมือง (UDDC) เพื่อคัดเลือก สวน 15 นาที ในการใช้เป็นกรณีศึกษาในเขตเหล่านี้ ซึ่ง แต่ละสวนมีเอกลักษณ์เฉพาะ ไม่ว่าจะเป็นพื้นที่ชุ่มน้ำ อยู่ข้างคอมมูนิตี้มอลล์ อยู่ใต้ทางด่วน หรือ ติดกับท่าเรือริมแม่น้ำ ทั้งหมดตั้งอยู่ภายในรัศมี 800 เมตรจากบ้านเรือนโดยรอบ
สวนเหล่านี้ไม่ใช่สวนสาธารณะขนาดใหญ่แต่อย่างใด แต่เป็นพื้นที่สาธารณะขนาดกะทัดรัดที่สอดแทรกอยู่ในชุมชนที่ต้องการใช้บริการ
เพื่อประเมินรูปแบบการใช้สวนของผู้ใช้บริการ เราได้ใช้วิธี SOPARC (System for Observing Play and Recreation in Communities) ในการสำรวจประเมิน ซึ่ง นักวิจัยของเราลงพื้นที่ใน 5 ช่วงเวลา ตั้งแต่เช้าตรู่จนถึงช่วงเย็น โดยอาศัยการสังเกตการใช้งาน และ บันทึกกลุ่มอายุและเพศของผู้ใช้งาน พร้อมทั้งจำแนกระดับกิจกรรมออกเป็น 3 ระดับ ได้แก่ กิจกรรมเบา (นั่ง ยืน พูดคุย) การเดิน (เดินเล่น ออกกำลังกายเบา) และ กิจกรรมหนัก (วิ่ง ยืดเหยียด เล่นกีฬา)
นอกจากนี้ เรายังติดตามการใช้สิ่งอำนวยความสะดวกภายในสวน เช่น ม้านั่ง เครื่องออกกำลังกาย ลู่วิ่ง และจุดชมวิว พร้อมทั้งบันทึกกิจกรรมอื่น ๆ เช่น การสูบบุหรี่หรือการดื่มแอลกอฮอล์ ในเวลาเดียวกัน เรายังเก็บข้อมูลอุณหภูมิอากาศ คุณภาพอากาศ และระดับเสียงรบกวนด้วย (รูปที่ 1)
รูปที่ 1: การเก็บข้อมูลการใช้สวนด้วยวิธีการ SOPARC คุณภาพอากาศ และระดับเสียง ภาพถ่ายโดย ราชา อัศวนนท์ / SEI Asia
Photo: Raja Asvanon/ SEI.
จากการสังเกต พบประเด็นที่เป็นสารสำคัญ 3 ประการ
สวนริมท่าเรือ เด็กและผู้ใหญ่ตกปลาริมน้ำ ส่วนผู้สูงอายุมักรวมกลุ่มพบปะและดื่มสังสรรค์ในช่วงเย็น
คนในพื้นที่ยังเล่าถึงการใช้สวนในช่วงเวลานอกเหนือจากเวลาที่ทีมวิจัยได้เข้าไปสังเกตอย่างเป็นทางการ เช่น วัยรุ่นใช้สวนช่วงดึก คนวัยทำงานแวะพักทานของอาหารรองท้องก่อนเข้างาน หรือผู้คนทั่วไปนั่งรอให้ตลาดสดใกล้ ๆ เปิด เรื่องเล่าเหล่านี้สะท้อนให้เห็นถึงรูปแบบการใช้งานที่กว้างและหลากหลายกว่าที่การสังเกตภาคสนามเพียงอย่างเดียวจะสามารถบันทึกได้
แม้ว่าข้อมูลการสำรวจสวน 15 นาทีจะให้ข้อมูลที่เป็นประโยชน์เกี่ยวกับสิ่งที่สวนให้กับชุมชน แต่เรื่องราวดังกล่าวเป็นเพียงส่วนหนึ่งเท่านั้น ทีมวิจัยจะสำรวจมุมมองของชุมชน อุปสรรคต่อการใช้สวน และศักยภาพของสวนต่อการส่งเสริมสุขภาวะ ผ่านการประชุมกับคนในพื้นที่ และ แบบสอบถามในอนาคต โดยเก็บข้อมูลจากทั้งผู้ที่ใช้สวนและผู้ที่ไม่ใช้สวน ข้อมูลเชิงลึกเหล่านี้จะช่วยให้เราประเมินได้แม่นยำมากขึ้นว่า สวน 15 นาที นั้นสามารถยกระดับคุณภาพชีวิตของคนในชุมชนได้มากเพียงใด
การรักษาพัฒนาพื้นที่สีเขียวที่ยังหลงเหลืออยู่ และการใช้ที่ดินเพื่อประโยชน์สาธารณะ ถือเป็นกุญแจสำคัญของการพัฒนาเมืองอย่างยั่งยืน (รูปที่ 4) ความริเริ่มของกรุงเทพมหานครจึงเป็นโครงการที่สำคัญในการพัฒนาเมือง หากโครงการ สวน 15 นาที นั้น แสดงให้เห็นถึงผลลัพธ์เชิงบวกต่อสุขภาวะที่ดี โครงการนี้สามารถเป็นอีกหนึ่งต้นแบบสำหรับนักผังเมืองทั่วโลกที่จะศึกษาได้ เนื่องจากโครงการชี้ให้เห็นว่าการพัฒนาเมืองและรักษาธรรมชาติและพื้นที่สาธารณะสามารถเติบโตไปควบคู่กันได้
Discover how SEI partners with communities and urban planners worldwide to create healthier cities and thriving communities.
Feature / A novel study by SEI researchers unveils the psychophysiological responses to walking in the cities of Nakuru, Kenya and Udon Thani, Thailand.
Feature / SEI’s project transformed a transit hub in Indonesia through community design, offering a replicable model for inclusive urban renewal.
SEI podcast / In this first episode, we talk to Steve Cinderby who introduces the Initiative its purpose, methods, challenges and findings.
Project / The project assesses how Bangkok’s pocket parks enhance urban wellbeing, accessibility, and environmental benefits, informing inclusive urban planning policies.
Feature / บทเรียนจากสวน 15 นาที ของกรุงเทพฯ เผยให้เห็นว่าการออกแบบและทำเลที่ตั้ง ส่งผลต่อสุขภาวะ และวิธีที่ผู้คนใช้พื้นที่สีเขียวในเมืองอย่างไร
Media coverage / เวทีสาธารณะ เรื่อง ‘สิทธิการเข้าถึงอากาศสะอาดในประเทศไทย’ ที่มีผู้เชี่ยวชาญมาร่วมให้ความรู้และเสนอแนวทางแก้ไขปัญหาไว้อย่างน่าสนใจ
Past event / This Thai policy forum will discuss why the right to clean air is crucial for everyone.
